Arne Berge - Blogg

Utgravingar i Tiberias

Tiberias er i dag den største byen ved Gennesaretsjøen. Byen blei grunnlagt av Herodes Antipas ca år 20 og var hovudstad i riket hans på den tid Jesus verka i området. Byen er nemnt i NT (sjå Joh 6,23), men det blir aldri sagt direkte at Jesus besøkte staden. Byen blei øydelagt i jordskjelv i 1033.

Tiberias var frå ca 235 eit viktig senter for utviklinga av rabbinsk litteratur. Men det var også kristne i byen. Eg skulle gjerne visst meir om forholdet mellom jødisk og kristen tru i byen på denne tida!

Eg syns derfor det er interessant at det nå i sommar har vore arkeologiske utgravingar i Tiberias, blant anna med funn av ei kyrkje som kan daterast til tida då den rabbinske skulen stod så sterkt i byen. Rapporten frå arkeologane hevdar at kyrkja, på grunn av korsa i mosaikken, må vera frå før år 427.

Her er ein omtale av funnet:

Three dedicatory inscriptions written in ancient Greek are incorporated in the mosaics. In one of the inscriptions, which were deciphered by Dr. Leah Di Signi of the Hebrew University of Jerusalem, is the line: "Our Lord, protect the soul of your servant..." [Our Lord=Jesus]

One of the mosaics is adorned with a medallion in which there is a large cross flanked by the letters alpha and omega, which are one of the monograms for Jesus (alpha to omega meaning from A to Z in Greek).

The church's remains were discovered adjacent to ancient public buildings among them a basilica, bathhouse, streets and shops that were exposed at the site in the past. Dr. Moshe Hartal and Edna Amos, the directors of the excavation on behalf of the Antiquities Authority, stated that this is the most ancient church to be uncovered in Tiberias and the only one that has been found in the center of the city.

According to Dr. Hartal, from the year 427 CE the Church issued a decree prohibiting the placement of crosses in mosaic floors in order to prevent them from being stepped on. "The presence of so many crosses in the floors of the church that was exposed here thus confirms the church dates to the period prior to the ban," he said.

Dei israelske arkeologane trekk også inn forholdet mellom jødisk og kristen tru i tolkinga av funna:

"The discovery of the church in the heart of the Jewish quarter disproves the theory that the Jews prevented the Christians from establishing prayer halls in the middle of the city," they added. (les meir)

Les offisiell israelsk informasjon (med eit par gode bilete) her.

Todd Bolen skriv om funnet i BiblePlaces Blog og han fortel at staden ligg sør for den moderne byen, like nord for Hammath Tiberias. Eg håper utgravingsområdet blir gjort ope og tilgjengeleg. I så fall satsar eg på å besøkja staden neste gong eg er i Tiberias!

Født i Betlehem eller i ...?

Denne jula har det vore ei rekke medieoppslag om kvar Jesus "eigentleg" blei født. Det viser seg å vera godt stoff. Men det er viktig å vera merksam på at me finn heile spekteret frå fagleg interessante artiklar til det eg vågar å kalla useriøs vidareformidling (kvitvasking?) av heller tvilsame teoriar.

Veien til Betlehem

I kveld har eg vore og sett filmen Veien til Betlehem. Jesu barndomshistorie er ei veldig kjent og viktig forteljing, og eg syns det var spennande å sjå koss denne forteljinga var blitt behandla som film.

Det er mykje bra å seia om filmen. Spesielt blei eg imponert over Josef, spelt av Oscar Isaac. Tolkninga av Josef fekk fram mange flotte trekk ved denne bibelske personen. Det var også fint å sjå koss livet i Nasaret var skildra. På mange måtar minna bygningane og miljøet meg om Nazareth Village som eg besøkte tidlegare i haust. Eg syns scenene med daglegliv frå Nasaret verka sannsynlege og ekte.

Filmen set også Jesu kome inn i ein større samanheng. Slik sett er det verkeleg ein film for adventstida. Det heile byrjar med eit sitat frå profeten Jeremia (23,5-6) der det står om dagar som skal koma då ein rettferdig spire skal veksa fram i Davidsætta. Det blir gjort klart at den messianske forventninga låg som eit bakteppe i Galilea i tida rundt Jesu fødsel. Samtidig kjem det fram kor annleis Jesu fødsel var i forhold til dei mange forventningane som fanst. Det var slett ikkje venta at Messias skulle koma som eit barn!

Eg syns den delen av filmen som handla om Betlehem, var den svakaste. Dessverre, må eg seia, for dette skulle jo vera høgdepunktet! Josef og Maria kom i følgje filmen fram om natta og han hadde det meir travelt enn eg har forestilt meg med å finna husly før fødselen sette igang. Det var ingen andre menneske ute då dei kom til Betlehem. Jo forresten, det var visst ein mann der, som lot dei få ta inn i grotta der dyra hans var. Men eg fekk heller ikkje seinare inntrykk av at det var levande liv i byen der Jesus blei født! Den nyfødte Jesus fekk besøk av gjetarar og vismenn (samtidig!) og Josef flykta med Maria og barnet til Egypt i siste liten. Alt dette skjedde i rask rekkefølgje, - eg fekk mest inntrykk av at det skjedde i løpet av ei natt ...

Herrens engel som kom med viktige bodskap, var fint framstilt. Men kvar blei det av den store himmelhæren som song Gloria på markene utanfor Betlehem?

«Ære vere Gud i det høgste,
og fred på jord blant menneske som Gud har glede i!»

Trass dette hadde eg alt i alt ei god oppleving i kinosalen. For meg fungerte det som ei annleis levandegjering av den store juleforteljinga. Og dette er jo bibelstoff eg sjølv arbeider mykje med  for tida, gjennom adventsgudstenester og andre samlingar, og gjennom førebuing til julehøgtida i kyrkja.

Oppdatering 15.12: Sjå også Peter T. Chattaways vurdering av filmen på Christianity Today Movies (via NT Gateway Weblog).

Apostelen Andreas

I dag er det apostelen Andreas sin minnedag. Då kan det jo vera på sin plass å henta fram litt stoff om han her på bloggen.

Dette er også ei særs aktuell sak, då det mykje omtalte besøket som paven i desse dagar gjer i Tyrkia, er knytt til markeringa av denne dagen. Apostelen Andreas er ein viktig person for den bysantinske kyrkja og for den gresk-ortodokse patriarken i Istanbul. Møtet mellom paven og patriarken er for øvrig av stor økumenisk betydning (sjå her).

Andreas var frå Betsaida ved Gennesaretsjøen, men budde seinare i Kapernaum. Der var han fiskar saman med broren Simon (=Peter). Han var først disippel av døyparen Johannes, men møtte Jesus og "gjekk over" til han, og blei ein av dei første av Jesu tolv disiplar.

Tradisjonen seier at Andreas seinare dreiv misjon i Svartehavsområdet og i Hellas, men dei mange tradisjonane om han er nok meir eller mindre legendariske. Les meir om tradisjonsstoffet knytt til Andreas her.

Eremos

Så gjekk Jesus ned frå fjellet, og mykje folk følgde etter han. (Matt 8,1).

Turen ned desse bakkane mot Gennesaretsjøen gir verkeleg opplevinga av å gå i Jesu fotspor. Her er me i det området der mange av dei kjente bibelforteljingane finn stad. Like i nærleiken ligg restane etter Kapernaum, Jesu eigen by (Matt 4,12 og 9,1).

Etter Det nye testamentet sin språkbruk er me her "på fjellet"! Biletet over viser ein del av den gruppa eg nyleg var saman med i Israel, då me gjekk ned bakkane frå Saligprisingsfjellet (Mount of Beatitudes) mot Gennesaretsjøen. Dette er altså den staden som kristen tradisjon blant anna knyter til Bergpreika (Matt 5-7). Høgdedraget har fått namnet Eremos, eit gresk ord som betyr ein aud stad. Sjølv om eg som nordmann har problem med å kalla dette eit fjell, må eg seia at det er ein utruleg vakker stad med ein flott utsikt!

Eit stykke nede i bakken, men likevel høgt og fritt over sjøen, ligg ei naturleg grotte der det går an å finna skygge. Grotta blir i dag kalla Mughara Ayub. Det er ikkje usannsynleg at akkurat denne grotta kan knytast til den kristne tradisjonen og til dei mange tekstane som handlar om at Jesus trakk seg tilbake i fjellet for å vera åleine og be.

Morgonen etter, medan det endå var mørkt, stod Jesus opp, gjekk ut og drog til ein aud stad. Der bad han. Simon og dei som var med han, skunda seg etter, og då dei fann han, sa dei: «Alle leitar etter deg!» Men han svara: «Lat oss fara vidare til småbyane her omkring, så eg kan forkynna der òg. Det er difor eg er komen.» (Mark 1,35-38)

Det er sjølvsagt vanskeleg å lokalisera slike tekstar nøyaktig i historisk forstand. Eg vil likevel peika på denne tankegangen som kanskje kan seia noko om ein samanheng mellom bibeltekstane og området rundt grotta:

1. Evangelia knyter i fleire tilfelle saman tekstar om Jesu bøneliv på ein aud stad med tekstar om verksemda hans i nærleiken av Kapernaum.
2. Det var ei forsamling av Jesustruande jødar i Kapernaum i dei første hundreåra etter Jesu tid. Desse heldt truleg fast på kunnskapen om kvar i området ulike episodar i Jesu liv hadde skjedd.
3. Den kristne pilegrimen Egeria reiste i dette området ca år 383 og oppsøkte stadane som dei lokale truande knytta til Jesu liv. Ho har skrive ei av dei eldste pilegrimsreise-skildringane som finst. Ho fortel blant anna om ei grotte i nærleiken av Kapernaum og knyter den til saligprisingane.
4. Grotta er frå naturen si side ein behageleg og skyggefull stad i eit elles ope landskap. Dersom Jesus verkeleg oppheldt seg mykje i dette området, vil grotta vera ein naturleg kvilestad.

Her er eit utdrag frå ein annan bibeltekst som kan knytast til dette området og som fortel om Jesu behov for å vera for seg sjølv:

Då Jesus fekk høyra det, gjekk han ut i ein båt og drog derifrå til ein aud stad, så han kunne vera åleine. Men folk fekk vita det, og dei kom etter han til fots frå byane. (Matt 14,13)

(...)

Straks etter fekk Jesus disiplane til å gå i båten og fara føre over til andre sida, medan han tok farvel med folket. Då han hadde gjort det, gjekk han opp i fjellet for å vera for seg sjølv og be. Då det leid til kvelds, var han der åleine. Båten var alt langt frå land og stridde hardt i bølgjene, for vinden bar imot. Men i den fjerde nattevakta kom han gåande mot dei på sjøen. (Matt 14,22-25)

Kyrkjefunnet i Megiddo

Eg har tidlegare skrive om fangane som fann mosaikk frå det som kanskje er "den eldste kyrkja" i verda då dei var sett til å utvida fengselet i Megiddo i Israel (sjå her og her). Arkeologar daterer mosaikken til å vera frå 200- eller 300-talet, og i så fall skal dette vera det eldste funnet som dokumenterer kyrkjebygg i Israel.

National Geographic har laga ein biletserie frå staden.

Funnet er ein sensasjon, men nå melder dessverre Globes online at dei ansvarlege myndighetene i Israel ikkje priorieterer vidare arbeid med å gjera det tilgjengeleg, pga manglande økonomi. Dei vil grava over mosaikken for at den ikkje skal bli skada, så den kan liggja tildekka inntil nokon tar på seg det økonomiske ansvaret for vidare utvikling av staden.

Kanskje dette først og fremst er eit taktisk utspel for å få økonomisk støtte til prosjektet? Eg håper i alle høve at utgravingane blir gjort tilgjengelege for publikum. Dette ville vera ein svært interessant stad å koma til, på framtidige reiser i Nord-Israel!

(via PaleoJudaica)

Klimaet på Jesu tid

Før påske meldte NTB, og dermed fleire norske aviser, at Doron Nof, ein amerikansk professor i oseanografi, meinte at Jesus gjekk på isen på Gennesaretsjøen, ikkje på vatnet (Mark 6,45-52 med parallelltekstar). Midt i påskeførebuinga mi fekk eg ikkje gjort anna enn å klippa ut artikkelen som stod i Vårt Land, med tanke på at dette var godt og underhaldande stoff til eit eller anna seinare høve.

Men i staden for å harselera over meir eller mindre umoglege rasjonalistiske bortforklaringar av bibelske tekstar, har artikkelen skapt eit spørsmål i meg: Kva veit eg eigentleg om klimaet i Palestina på Jesu tid? Eg har bladd litt i bøker i bokhylla mi, og finn svært lite stoff om dette. Dei bøkene som uttaler seg om klimaet i Det heilage landet, skildrar det som om det skulle vera dagens situasjon dei er ute etter. Og Daniel-Rops slår faktisk også fast (utan forutgåande drøfting): "Landskapet har altså ikke endret seg særlig i de siste tyve århundrene, og klimaet enda mindre." (Daglig liv i Palestina på Jesu tid, Gyldendal Norsk Forlag 1969, s 19).

Doron Nofs utgangspunkt er at han "bygger sin teori på gammel statistikk over vær og vannforhold i regionen. På bakgrunn av dette mener Nof å kunne fastslå at det var betydelig kaldere i området for mellom 1.500 og 2.000 år siden, med andre ord da Jesus skal ha (!) levd der. Så kaldt tror professoren at det var, at det la seg is på vestsiden av Genesaretsjøen der Jesus angivelig var ute og gikk, skriver NTB."

Vårt Land spør så NT-professor Karl Olav Sandnes, for øvrig ein av lærarane mine frå studietida på MF, koss han vil kommentera dette med is på Gennesaretsjøen. "Sandnes vet ikke om noe sted hvor is er nevnt i Bibelen. – Jeg har heller ikke vært borti andre antikke kilder som sier noe om det. Jeg vil ikke benekte at det har vært kaldt nok til at det har lagt seg noe is på vannet, men ikke så mye at det hadde vært mulig å gå på, sier han."

Den som vil undersøkja bakgrunnen for Doron Nofs teoriar, kan finna eit samandrag av artikkelen hans her.

Er det nokon som har noko interessant stoff om klimaet i Palestina på Jesu tid?

Nasaret

Søndag 26. mars er det Maria Bodskapsdag. Dagen blir alltid markert den søndagen som er nærast ni månadar før jul. NT fortel at Maria fekk bodskapen om at ho skulle bli mor til Jesus i Nasaret, og at det var engelen Gabriel som kom til henne med den spesielle helsinga frå Gud: "Ver ikkje redd, Maria! For du har funne nåde hos Gud. Høyr! Du skal bli med barn og få ein son, og du skal gje han namnet Jesus." (Du kan lesa heile historia i Luk 1,26-38)

I dag står det ei stor og moderne kyrkje (biletet) i sentrum av Nasaret til minne om denne hendinga. Den opne plassen framfor kyrkja (bak gjerdet på biletet) har dessverre vore gjenstand for mykje strid dei seinare åra fordi muslimar i byen ville byggja ein stor moske her. Dette er, så vidt eg veit, nå blitt endeleg stoppa pga at plassen ligg like ved kyrkja. Bebudelseskyrkja blir rekna for den tredje viktigaste kristne kyrkja i Israel, etter Gravkyrkja i Jerusalem og Fødselskyrkja i Betlehem.

Den moderne byen Nasaret er i hovudsak ein arabisk by. Det er få jødar i denne byen, sjølv om den altså er ein israelsk by. Tradisjonelt har Nasaret vore befolka av kristne arabarar, men det blir sagt at dette biletet nå endrar seg, og at den muslimske befolkninga er i ferd med å bli i fleirtal.

Bebudelseskyrkja blei bygd på 1960-talet og er den største kyrkja i Midt-Austen. Kyrkja har kyrkjerom i to etasjar og er bygd slik at ho omsluttar og nærast beskytter dei arkeologiske utgravingane som er gjort på staden. I det nedre kyrkjerommet er det nedgang til ei grotte som etter tradisjonen skal vera staden der Maria fekk bodskapen frå Gud.

Eg syns det er flott å koma til Bebudelseskyrkja. Over hovudinngangen er det skrive eit sitat frå Johannesevangeliet som fortel om betydninga av Jesu kome: "Ordet vart menneske og tok bustad mellom oss" (Joh 1,14). Kyrkja har elles ei stor og interessant samling bilete av Maria med barnet. Det er bilete frå heile verda, og Maria og barnet ser ut som dei kjem frå ulike verdsdelar og kulturar, avhengig av kor bileta kjem frå!

Kana i Galilea

National Geographic News melder om eit funn av underjordiske tunnelar i Kana i Galilea, og knyter funnet til det jødiske opprøret mot romarane i det første hundreåret:

"A series of underground chambers and tunnels recently found in Israel were likely used as refuges during the First Jewish Revolt, archaeologists with the Israel Antiquities Authority announced. Storage jars found in one pit were an apparent stockpile of foodstuffs for the uprising against Roman rule that began in A.D. 66. Archaeologist Yardenna Alexandre directed excavations at the Israeli Arab village of Kfar Kana—a Galilee-region site near the city of Nazareth in Israel."

Kana er for øvrig kjent frå NT. Det var staden der Jesus gjorde sitt første teikn (vatn til vin), skildra i Joh 2.

Men utgravingane i Kana viser også at byen har ei historie som går tilbake til Kong Salomos tid på 900-talet f. Kr.

Kristen mosaikk frå 200-talet

Israel Antiquities Authority har nå stadfesta at funnet eg tidlegare har omtalt her på bloggen (Fangar fann gamal kyrkje), verkeleg er eit mosaikkgolv med kristen symbolikk frå 200-talet. Dette er eit oppsiktsvekkjande funn. Det er frå tida før kristendommen var akseptert religion og det blei vanleg å byggja kyrkjer.

Forskarane fortel at det dei har funne, er den jødiske landsbyen Kfar Othnai, som tidlegare har vore kjent frå skriftlege kjelder. Staden ligg nær Megiddo.  Dei skriv vidare: "The building has a rectangular hall with a mosaic floor bearing geometric patterns, a medallion decorated with drawings of fish, and three Greek inscriptions. One inscription mentions an army officer who contributed toward the paving of the floor. The second inscription is dedicated to the memory of four women, and the third inscription mentions a woman who contributed a table (altar) to the God Jesus Christ. All the inscriptions are related to Christian community ritual activities that took place in the building.

The incorporation of the three inscriptions in the third century CE mosaic floor, that link a Roman army officer to Christianity in a building that dates prior to the recognition of Christianity as an official religion, is rare and unique and very important toward the understanding of early Christianity."

Vidare anbefaler dei å flytta det israelske fengselet som nå ligg på staden, for å gjera funnet tilgjengeleg for utstilling:

"The Antiquities Authority recommends moving the prison and places utmost importance on preservation of the archeological assemblage uncovered in the excavations. This preference stems from the magnitude of these finds and their significance for culture and heritage not only of Israel, but for the whole world, and will enable the preservation and display of the site and the mosaic floor, in their original context, integrated with their environs."

Les heile uttalen frå Israel Antiquities Authority her.